Jak zabezpieczyć firmę przed karami finansowymi za niezgodne z prawem przetwarzanie danych osobowych
Spis treści
Jak zabezpieczyć firmę przed karami finansowymi za niezgodne z prawem przetwarzanie danych osobowych? Zacznij od ustalenia, jakie dane przetwarzasz, na jakiej podstawie i kto ma do nich dostęp. Następnie wdroż odpowiednie zabezpieczenia, procedury i dokumentację RODO.
Dane klientów w programie sprzedażowym, dokumenty pracowników, formularze kontaktowe, monitoring, newsletter i korespondencja e-mail — ochrona danych osobowych dotyczy codziennej działalności niemal każdej firmy. Nieprawidłowości mogą prowadzić do skarg, kontroli i kar finansowych, a także utraty zaufania klientów.
Jak ograniczyć to ryzyko? Potrzebne są zgodne z prawem zasady przetwarzania danych, odpowiednie zabezpieczenia i pracownicy, którzy wiedzą, jak postępować. Dokumentacja pomaga uporządkować te działania i wykazać ich realizację.
Żaden pakiet dokumentów ani jednorazowe szkolenie nie gwarantują uniknięcia kary. Można jednak znacznie ograniczyć ryzyko naruszeń, jeśli ochrona danych stanie się stałym elementem zarządzania firmą.
Za co firma może otrzymać karę za naruszenie RODO?
Problemy z RODO nie ograniczają się do ataków hakerskich i wycieków. Mogą wynikać również z gromadzenia danych bez właściwej podstawy prawnej, ignorowania praw klientów, przechowywania dokumentów bez uzasadnienia czy niewystarczającego zabezpieczenia dostępu.
RODO przewiduje dwa zasadnicze poziomy maksymalnych administracyjnych kar pieniężnych:
- do 10 mln euro lub 2% całkowitego rocznego światowego obrotu przedsiębiorstwa z poprzedniego roku obrotowego;
- do 20 mln euro lub 4% takiego obrotu.
W każdym z tych poziomów zastosowanie ma kwota wyższa. Właściwy poziom zależy od naruszonych przepisów. To górne granice, a nie automatyczny „cennik” za każde uchybienie. Podstawa prawna: art. 83 RODO — https://uodo.gov.pl/data/filemanager_pl/727.pdf.
Przy podejmowaniu decyzji organ uwzględnia m.in. charakter i czas trwania naruszenia, stopień zawinienia, działania ograniczające szkodę, wcześniejsze naruszenia i współpracę z organem nadzorczym. Dlatego znaczenie ma zarówno zapobieganie problemom, jak i sposób reakcji po ich wykryciu. Wyjaśnienia UODO: https://www.uodo.gov.pl/pl/676/4264.
Ustal, jakie dane osobowe przetwarza Twoja firma
Trudno skutecznie chronić informacje, jeżeli nie wiadomo, gdzie się znajdują i kto z nich korzysta. Pierwszym krokiem powinien być przegląd procesów: sprzedaży, obsługi klientów, księgowości, rekrutacji, zatrudnienia i marketingu.
Dla każdego z nich ustal:
- czyje dane przetwarzasz i w jakim celu;
- skąd je pozyskujesz;
- gdzie są przechowywane;
- kto ma do nich dostęp;
- jakim podmiotom je przekazujesz;
- kiedy należy je usunąć lub zanonimizować.
Sprawdź również arkusze pracowników, prywatne skrzynki wykorzystywane służbowo i stare kopie baz klientów. To właśnie poza głównym systemem często pozostają informacje, nad którymi firma straciła kontrolę.
Pomocnym narzędziem jest rejestr czynności przetwarzania. Zatrudnianie mniej niż 250 osób nie oznacza automatycznego zwolnienia z jego prowadzenia. Wyjątek jest ograniczony — m.in. nie obejmuje przetwarzania, które nie ma charakteru sporadycznego. Stanowisko dotyczące tego obowiązku: https://uodo.gov.pl/data/filemanager_pl/690.pdf.
Ustal właściwą podstawę prawną przetwarzania danych
Przedsiębiorcy czasem zbierają „zgody na RODO” przy każdej okazji. Tymczasem zgoda jest tylko jedną z możliwych podstaw przetwarzania danych.
Przykładowo dane potrzebne do realizacji zamówienia mogą być przetwarzane w związku z wykonaniem umowy, a informacje wymagane do rozliczeń podatkowych — na podstawie obowiązku prawnego. W określonych sytuacjach podstawą może być prawnie uzasadniony interes, wymagający oceny wpływu na prawa i wolności osób.
Dobierz podstawę do konkretnego celu. Nie żądaj zbędnych zgód i nie traktuj podpisanego formularza jako pozwolenia na dowolne wykorzystanie informacji.
Komisja Europejska wyjaśnia podstawy legalnego przetwarzania: https://commission.europa.eu/law/law-topic/data-protection/information-business-and-organisations/legal-grounds-processing-data_en.
Zbieraj tylko potrzebne informacje i określ czas ich przechowywania
Każde dodatkowe pole w formularzu powinno mieć uzasadnienie. Jeżeli do obsługi zapytania potrzebujesz adresu e-mail, zastanów się, czy konieczne są również adres zamieszkania i data urodzenia.
Podobnie podejdź do przechowywania danych. Hasło „może kiedyś się przydadzą” nie jest wystarczającym powodem do zachowania całej dokumentacji bezterminowo. Ustal okresy przechowywania z uwzględnieniem celu, obowiązków prawnych i uzasadnionych potrzeb związanych np. z roszczeniami.
Zasady minimalizacji danych i ograniczenia przechowywania omawia Komisja Europejska: https://commission.europa.eu/law/law-topic/data-protection/information-business-and-organisations/principles-gdpr_en?prefLang=pl.
Przygotuj dokumentację RODO odpowiadającą rzeczywistej pracy firmy
Dokumentacja powinna opisywać to, co firma faktycznie robi. Jeżeli procedura przewiduje odbieranie dostępu pracownikowi w dniu zakończenia współpracy, trzeba wskazać osobę odpowiedzialną i rzeczywiście wykonywać tę czynność.
W zależności od działalności potrzebne mogą być m.in. polityka ochrony danych, rejestr czynności przetwarzania, klauzule informacyjne, zasady nadawania uprawnień, dokumentacja powierzenia i procedura reagowania na naruszenia.
Nie każdy dokument musi nosić określoną nazwę. Istotne jest spełnienie obowiązków oraz możliwość wykazania, jak są realizowane.
Jeżeli chcesz przygotować dokumentację na podstawie edytowalnych materiałów, pomocny będzie pakiet „Polityka + Rejestr czynności przetwarzania + Instrukcja zarządzania systemem inf. + druki i wzory”. Zawiera m.in. wzory upoważnień, oświadczenie o zachowaniu tajemnicy oraz ewidencje.
Sprawdź produkt: https://www.karoladamek.pl/sklep/polityka-druki-wzory-rodo/.
Gotowe wzory oszczędzają czas, ale wymagają dostosowania do Twojej firmy i wdrożenia w praktyce.
Dopasuj zabezpieczenia danych do ryzyka
RODO wymaga środków technicznych i organizacyjnych odpowiednich do ryzyka. Ich dobór powinien wynikać z oceny możliwych zagrożeń dla osób, których dane przetwarzasz. Wyjaśnienia UODO: https://bip.uodo.gov.pl/pl/354/3033.
W praktyce warto sprawdzić przede wszystkim:
- indywidualne konta użytkowników i zakres ich uprawnień;
- uwierzytelnianie wieloskładnikowe, zwłaszcza w poczcie i dostępie zdalnym;
- aktualizacje oprogramowania;
- kopie zapasowe i możliwość odtworzenia danych;
- szyfrowanie urządzeń oraz nośników, odpowiednio do ryzyka;
- zabezpieczenie papierowej dokumentacji;
- odbieranie dostępu po zakończeniu współpracy.
To lista kontrolna do oceny, a nie identyczny zestaw wymagań dla każdej firmy. Ważne, aby sprawdzać skuteczność zabezpieczeń. Sam komunikat „kopia wykonana” nie daje pewności, że da się z niej odtworzyć dane.
Naucz pracowników reagować na codzienne zagrożenia
Pracownik powinien wiedzieć, jak sprawdzić odbiorcę wiadomości, bezpiecznie przekazać dokument, rozpoznać podejrzany link i zgłosić pomyłkę. Zasady muszą być zrozumiałe również dla nowych osób oraz zastępców.
Dobrym ćwiczeniem jest omówienie konkretnego zdarzenia: pracownik wysyła załącznik z danymi klienta pod niewłaściwy adres. Co robi jako pierwsze? Komu zgłasza problem? Jakie informacje zapisuje?
W uporządkowaniu takich działań pomoże „Zestaw 15 procedur ochrony danych osobowych”. Obejmuje m.in. zarządzanie incydentami, wykonywanie kopii bezpieczeństwa, nadawanie i odbieranie uprawnień oraz obsługę żądań osób fizycznych.
Sprawdź produkt: https://www.karoladamek.pl/sklep/procedury-rodo/.
Wybierz procedury właściwe dla swojej działalności, przypisz odpowiedzialność i zapoznaj z nimi zespół.
Sprawdź współpracę z dostawcami usług
Hosting, zewnętrzna obsługa IT, system CRM czy narzędzie do wysyłki newslettera mogą wiązać się z przetwarzaniem danych przez usługodawców.
Ustal rolę każdego dostawcy. Jeżeli przetwarza dane w imieniu Twojej firmy, zastosowanie mają wymogi powierzenia z art. 28 RODO. Współpraca powinna obejmować odpowiednie ustalenia dotyczące bezpieczeństwa, pomocy przy naruszeniach, podwykonawców oraz zakończenia świadczenia usług. Sprawdź też, czy występują transfery danych poza Europejski Obszar Gospodarczy i na jakich zasadach się odbywają.
Samo podpisanie umowy nie kończy oceny dostawcy. Warto wiedzieć, jak skontaktować się z nim w sytuacji awaryjnej i jakie informacje otrzymasz po incydencie.
Informuj klientów i obsługuj ich żądania
Osoby, których dane przetwarzasz, powinny otrzymać przejrzystą informację m.in. o administratorze, celach i podstawach przetwarzania, okresach przechowywania oraz przysługujących prawach. Klauzula powinna odpowiadać konkretnemu procesowi — innej informacji może potrzebować kandydat do pracy, a innej klient sklepu.
Wyjaśnienia dotyczące obowiązku informacyjnego: https://commission.europa.eu/law/law-topic/data-protection/information-business-and-organisations/obligations_en.
Wyznacz również osobę, która przyjmuje i pilnuje realizacji żądań dotyczących danych. Co do zasady odpowiedź należy przekazać bez zbędnej zwłoki, najpóźniej w ciągu miesiąca. Przedłużenie terminu wymaga spełnienia warunków RODO i poinformowania zainteresowanego w pierwszym miesiącu. Prawa, takie jak usunięcie danych, nie są bezwarunkowe — każde żądanie trzeba ocenić.
Przygotuj plan na wypadek naruszenia ochrony danych
Nawet dobrze zorganizowana firma może doświadczyć incydentu. Ważne, aby nie tracić czasu na ustalanie podstawowych zasad działania dopiero po zdarzeniu.
Procedura powinna określać sposób zgłaszania problemów, zabezpieczenia dowodów, ograniczenia skutków oraz oceny ryzyka. Administrator zgłasza naruszenie UODO bez zbędnej zwłoki, w miarę możliwości w ciągu 72 godzin od stwierdzenia, chyba że jest mało prawdopodobne, aby skutkowało ono ryzykiem dla praw lub wolności osób. Przy wysokim ryzyku trzeba również bez zbędnej zwłoki zawiadomić osoby, których dane dotyczą. Każde naruszenie należy udokumentować.
Poradnik UODO: https://uodo.gov.pl/file/4955.
Praktyczny przykład postępowania znajdziesz również w artykule o wycieku danych pacjentów: https://www.karoladamek.pl/wyciek-danych-pacjentow-co-robic/.
Wybierz dokumentację i wsparcie odpowiednie do potrzeb firmy
Jeżeli chcesz lepiej zrozumieć obowiązki i równocześnie pracować na wzorach, możesz wybrać książkę „Ochrona danych osobowych po ludzku” z polityką, drukami i dokumentami w wersji edytowalnej. Pakiet zawiera również materiały audytowe, które mogą pomóc w uporządkowaniu przeglądu ochrony danych.
Książka z dokumentacją: https://www.karoladamek.pl/sklep/ksiazka-wzory-edytowalne-i-bonus-audytowy/.
Wariant z e-książką: https://www.karoladamek.pl/sklep/e-ksiazka-polityka-druki/.
Jeżeli potrzebujesz dokumentacji opracowanej pod konkretną działalność, sprawdź usługę „Spersonalizowana Dokumentacja RODO dla Twojej firmy”. To rozwiązanie dla przedsiębiorców, którzy chcą powierzyć przygotowanie dokumentów specjaliście.
Szczegóły usługi: https://www.karoladamek.pl/sklep/rodo-dla-twojej-firmy/.
Zakres części pakietów się pokrywa, dlatego wybierz rozwiązanie odpowiadające obecnym potrzebom. Przy bardziej złożonych procesach ustal także, czy potrzebna jest ocena skutków dla ochrony danych lub wyznaczenie inspektora ochrony danych.
Regularnie sprawdzaj, jak firma realizuje obowiązki RODO
Nowy program, zmiana dostawcy, uruchomienie sklepu internetowego czy wykorzystanie narzędzi AI mogą zmienić sposób przetwarzania danych. W takich sytuacjach ponownie sprawdź podstawy prawne, uprawnienia, ryzyko i dokumentację.
Na początek wybierz jeden proces — na przykład obsługę klientów. Ustal, jakie informacje zbierasz, kto ma do nich dostęp i kiedy są usuwane. Następnie usuń wykryte nieprawidłowości, zapisz wprowadzone zmiany i wyznacz termin kolejnego przeglądu.
Ograniczenie ryzyka kar zaczyna się od konkretnych działań wykonywanych każdego dnia. Dobrze przygotowane dokumenty pomagają je zaplanować, wdrożyć i konsekwentnie realizować.
